Biodiversiteit en waarom duiken in de Grevelingen ook leuk is!

Tekst en foto's door Peter H. van Bragt

Voorwoord

Het onderstaande is een samenvatting van de lezing over het onderwaterleven van de Grevelingen.

Samenvatting

We beginnen met de geschiedenis van de Grevelingen. Vervolgens wordt, met als rode draad het fenomeen "biodiversiteit", het voorkomen van een aantal dieren en planten in de Grevelingen beschreven. Als afsluiting wordt uitgelegd waarom de Grevelingen zo populair is bij de sportduikers voor het beoefenen van hun sport.

De geschiedenis van de Grevelingen

Zeeland, zoals wij het nu kennen, is nog maar een jong gebied. In het verleden speelden de natuurlijke elementen een grote rol in de geografie van deze streek. Slechts kleine stukken land waren onder controle van de mens en aan de invloed van de zee onttrokken. Maar bij iedere zware storm moest deze grond meestal weer aan de golven worden teruggeven. Iedere tien jaar zag de landkaart er geheel anders uit. De grote St.-Felixvloed van 1530 en de stormvloed van 1953, met ongeveer 900 dodelijke slachtoffers in de provincie Zeeland, zijn er de getuigen van.

Na de laatste grote storm besloot de Nederlandse regering dat zuidwest Nederland nooit meer aan zo een ramp mocht worden bloot gesteld. De Deltawerken werden uitgevoerd, aanvangend met de afsluitingen van de Haringvliet en het Veerse meer (1961). In 1965 werd de Grevelingendam voltooid en verdween de aanvoer van zoetwater uit de Grevelingen. Een uniek brakwatermilieu in het oosten van de Haringvliet en de Grevelingen ging hiermee verloren.

In 1978 werd de spuisluis in de westelijke Brouwersdam voltooid. In eerste instantie ontstonden hierdoor aanzienlijke spronglagen. Dit zijn waterlagen met een verschillende zoutconcentratie. We noemen dit ook wel haloclinen. Nu wordt door gereguleerd spuien het zoutgehalte op 32 promille gehouden. Begin van de jaren tachtig is er een hevelsluis in de oostelijke Grevelingendam gebouwd. Hiermee kon ook vanuit de Oosterschelde met zoutwater het waterpeil van de Grevelingen aangevuld worden. Pas in 1986 is definitief het besluit gevallen om de Grevelingen zout te houden. Nu wordt het zoute milieu uitsluitend met de spuisluis in de Brouwersdam in stand gehouden. Dit is voor het locale ecosysteem van belang omdat er daardoor een oost-west gradiënt in de biodiversiteit is ontstaan.

Biodiversiteit

Het natuurlijke verschijnsel van biodiversiteit wordt uitgedrukt in aantallen verschillende soorten planten en dieren. In het algemeen mag je stellen dat er meer biodiversiteit kan ontstaan als er een grotere variatie in de locale omstandigheden is en het betreffende gebied groter is.

Er spelen hierbij veel factoren een rol. Enkele voorbeelden zijn bodemgesteldheid, kwaliteit van water, temperatuur, licht, stroming.

Maar ook de tijd die een ecosysteem heeft gehad om zich te ontwikkelen en de oppervlakte van het gebied bepalen mee de biodiversiteit. Verder is het van belang of een gebied al dan niet van zijn omgeving geïsoleerd is. De dynamiek en/of stabiliteit van al deze factoren hebben invloed op de biodiversiteit.

Veel dieren voelen zich optimaal thuis in slechts één type milieu. Als daar verandering in optreedt, verdwijnt de soort. We noemen deze soorten dan ook kritische soorten en hun aan- of afwezigheid zegt veel over het betreffende ecosysteem. Zo komt het Zuiderzeekrabbetje in Nederland uitsluitend in het brakke water van het Veerse Meer en het Noordzeekanaal voor en zien we sepia's en slangsterren wel in de Oosterschelde maar meestal niet in de Grevelingen. 
Andere soorten zijn veel toleranter en komen in meerdere types milieu of onder sterk verschillende omstandigheden voor. Dit noemen we tolerante soorten.

Enkele typisch voorbeelden van tolerante soorten zijn de broodspons, de strandkrab, golfbrekeranemoon (ook wel baksteenanemoon genoemd) en de paling.

De laatste komt voor in zowel zoet, brak als zout water.
In de onderstaande tabel zijn een aantal van de milieubepalende factoren voor de Grevelingen en de Oosterschelde op een rijtje gezet.

Voor de Grevelingen zijn dus de grootste verschillen met de Oosterschelde het gebrek aan getijden en aan stroming. De andere verschillen zijn in belangrijke mate hiervan afgeleid. Door de beperkte stroming wordt er van nature geen sediment opgewoeld. Tevens kunnen in het stilstaande water diverse soorten filtervoeders, zoals schelpdieren en zakpijpen zich uitstekend handhaven. Vooral zakpijpen zien we op veel plaatsen massaal groeien. Hierdoor blijft het water voedselarm. Beide fenomenen hebben tot gevolg dat het water hier meestal erg helder is. Vooral in winterse perioden met weinig wind, als door de lage temperatuur het water extreem voedselarm is, kan het zicht oplopen tot soms meer dan 10 meter. 
Door het goede zicht kunnen planten zich tot een behoorlijke diepte goed ontwikkelen en we zien dan ook in de bovenste 5 meter enorme dichte begroeiingen van diverse soorten algen en wieren. Aan de oostzijde van de Grevelingen waar het ondiep is, en daardoor niet geschikt voor de duiksport, kunnen we zelf nog zeegrasvelden aantreffen. Zeegras is de enige hogere plantensoort, die dus een bloeivorm kent, en in het Nederlandse zout water groeit. Algen en wieren behoren tot de lagere planten en hebben geen bloemen of zaden.

De flora en fauna van de Grevelingen

Kijken we naar de biologie van de Grevelingen, dan kunnen we dat in drie verschillende dimensies doen. Vanaf de kant en de oppervlakte kunnen we afdalen naar diepere waterlagen. Dit noemen we de verticale gradiënt. We kunnen vanaf de zeezijde (westen) landinwaarts naar het oosten reizen (horizontale gradiënt) en we kunnen de Grevelingen gedurende de vier jaargetijden bestuderen. De laatste variant heet de seizoensgradiënt.

In alle gevallen zal de duiker het meest geconfronteerd worden met planten en dieren die op of tegen de bodem aan groeien. De vastzittende organismen noemen we benthisch, terwijl de vrijzwemmende dieren pelagische dieren worden genoemd. Op en tegen de bodem en vooral als er een vast substraat, zoals basaltstenen, aanwezig is, is de biomassa het grootst. De bodem is dan ook het leefgebied van de meeste dieren en het domein van de sportduiker. Er zitten zeker ook veel pelagische vissen (o.a. steenbolk en haring) en kwallen in de Grevelingen maar mits ze niet dicht tegen de bodem aan zwemmen, zullen we ze als duiker niet vaak tegenkomen.

De verticale gradiënt wordt bepaald door enerzijds de aanwezigheid van zonlicht en hard substraat in de bovenste waterlagen en de afwezigheid hiervan in dieper water. Daar treffen we alleen maar heel fijn slib aan. Het zuurstofgehalte is in de diepere sliblagen veel lager dan aan het oppervlak en de temperatuur blijft er meestal ook lager.
Vanaf het moment dat we het hoofd onderwater steken, zien we dat ondiep de biomassa bijna volledig uit vele soorten algen en wieren bestaat. Het viltwier is een typische plant die zich in het stilstaande Grevelingen water beter thuis voelt dan in de Oosterschelde. Tussen de planten zien we diverse kleinere vissoorten zoals bijvoorbeeld de koornaarvis. Dit is een kleine haringachtige. Ook treffen we hier vaak vrijzwemmende aasgarnalen en ribkwalletjes aan.

De goed oplettende duiker kan zelfs een gelaagdheid zien in plantensoorten als hij aan het afdalen is. In de bovenste waterlagen staan vooral groenalgen en -wieren, terwijl op een paar meter diepte het meestal roodwieren zijn. Dit komt omdat de verschillende plantensoorten licht van verschillende golflengten gebruiken voor hun fotosynthese. Deze planten groeien niet, zoals de landplanten, met wortels in de bodem. Zij zijn afhankelijk van de aanwezigheid van substraat en groeien aangehecht op stenen, hout en bijvoorbeeld ook op schelpen. Zij zijn dus substraat afhankelijk. Op ondiepe plaatsen waar geen of weinig vast substraat is groeien veel minder planten en treffen we vooral bodem bewonende diersoorten als wormen, schelpdieren en slibanemonen aan.

Dieper dan 3 meter zien we dat de plantenrijkdom afneemt en de dieren langzaam het beschikbare substraat overnemen. In de Grevelingen zien we grote aantallen van meerdere soorten zakpijpen, zoals de solitair levende doorschijnende, ruwe en knotszakpijp en de kolonievormende zakpijpen als sterretje en Didemnum die. Ook een beperkt aantal schelpdieren zoals oesters en mosselen, diverse soorten sponzen (o.a. brood-, witte buisjes- en zakspons) en de moeilijk te determineren hydroïdpoliepen, treffen we op het aanwezige substraat aan, naast de substraatgebonden zeeanemonen zoals de golfbrekeranemoon en kleine zeeanjelieren. Tussen de vastzittende dieren zien we meerdere soorten bodembewonende vissen liggen of rondzwemmen (o.a paling, puitaal, zwarte grondel, botervis en de gewone zeedonderpad).

Krabben kunnen hier veel voedsel vinden en zijn in meerdere soorten aanwezig. Heel algemeen zijn in de Grevelingen de gewimperde zwemkrab en de strandkrab. Diverse soorten garnalen zoals de roodsprietgarnaal, en de gezaagde- en brakwatersteurgarnaal kunnen we hier regelmatig in grote aantallen aantreffen. De biodiversiteit is hier op zijn grootst, met tientallen diersoorten.

Dalen we nog verder af, dan komen we in de zuurstof arme waterlagen terecht waar, en dat is heel belangrijk, uitsluitend heel fijn slib en nauwelijks vast substraat aanwezig is. Hier zien we soorten die zich thuis voelen op en in de sliblaag en tolerant zijn voor het beperkte zuurstofaanbod. Planten komen we al helemaal niet meer tegen. Maar we treffen hier wel weekdieren aan zoals het Chinese muiltje en de gevlochten fuikhoren. De weduweroos is bijna exclusief de enige anemoon die hier kan overleven, en de gewone zeester is de enige algemene zeestersoort die we hier kunnen aantreffen. Van de krabben zijn de strandkrab en soms de gewone zwemkrab en de blauwpootkrab de meest voorkomende vertegenwoordigers op deze diepte.
De biomassa en de biodiversiteit is bijzonder laag. Het aantal diersoorten is hier meestal minder dan tien.