De kleine giftige kruiskwal

PNa een storm of bij vloed zijn ze plots te vinden op het zand, de ronde, slijmerige en weinig uitziende klompjes gelei die nog pijnlijk kunnen steken ook. Het gaat hier om de schrik van de badgasten: kwallen.
Aan het Noordzeestrand vinden we verschillende soorten aangespoelde kwallen, waarvan de oorkwal, de kompaskwal en de bloemkoolkwal wellicht de bekendste zijn.
Sporadisch kan de Noordzee onaangenamere gasten achterlaten op het strand. Een voorbeeld daarvan is het Portugees oorlogsschip. Deze fel gekleurde kwal heeft tentakels die tot 20 meter lang kunnen worden. In deze tentakels kunnen zwemmers verstrikt geraken. Bovendien "spuiten" ze een gevaarlijk gif dat in sommige gevallen dodelijk kan zijn voor de mens, vooral als men voor de tweede maal in z'n leven in contact komt met het gif van deze kwal die tot de orde van de buiskwallen behoort.

Voor ons duikers blijken die slijmerige klompjes onder water plots mooie en sierlijk natuurwonderen te zijn. Ze voeren prachtige waterballetten op. Door het ritmisch samentrekken van hun bol- of schijfvormige lichaam bewegen ze zich voort ongeveer zoals een paraplu die men opent en sluit.Er zijn honderden soorten kwallen te vinden. De één wat gevaarlijker voor de mens dan de ander. Gelukkig hebben wij, duikers, dankzij ons duikpak iets minder te vrezen van deze dieren; we zijn immers beter beschermt tegen de netelcellen dan de argeloze zwemmer.

De giftige kruiskwal

Bij ons in de Oosterschelde komen er volgens de literatuur vijf schijfkwallen en één kubuskwal voor. Verder komen er nog twee schijfvormige kwallen in Zeeland voor (het lampenkapje en de kruiskwal), die echter niet behoren tot de schijfkwallen, maar tot de dwerkkwallen (Hydroidomedusae). In de Grevelingen komt er sinds de zomer van 1976 een dwergkwal in de zeegrasvelden voor die erg giftig is, de kruiskwal. Volgens oudere literatuur komt dit giftig dwergkwalletje niet voor in de Oosterschelde.
Maar dit is echter niet waar. Volgens "Het duiken gebruiken", een gegevensanalyse van het fauna-onderzoek met sportduikers in de Zeeuwse kustwateren (Monitorings Onderwater Oever, MOO) over de periode 1994 tot 1998, uitgebracht door Stichting Anemoon in november 1999, waar verscheidene duikers aan meewerkten (waaronder mezelf), werd de kruiskwal voor het laatst in de Grevelingen waargenomen in 1996.

In de Oosterschelde daarentegen blijkt hij (nog) wel voor te komen. De trefkans dat men dit kwalletje tegenkomt in de Oosterschelde daalde geleidelijk van 7,3% in 1994 naar 0,84% in 1998.

Het giftige kruiskwalletje (Gonionemus vertens).
Foto: René Kleingeld, Delta Instituut voor Hydrobiologisch Onderzoek, Yerseke.

Het giftige kruiskwalletje komt dus wel degelijk voor in de Oosterschelde. Dat wil zeggen dat er vijf schijfkwallen, twee dwergkwallen en één kubuskwal voorkomen in ons favoriete duikwater.

De kruiskwal (Gonionemus vertens) is een klein, giftig kwalletje, dat tot circa twee centimeter groot wordt. In het heldere doorzichtige schotelvormige lichaam is een geelbruin kruis te zien. Dit zijn de geslachtsorganen. Aan de rand hebben de dieren korte tentakels. Deze zijn niet langer dan de helft van de doorsnede van de schotel. De kruiskwal steekt en is bovendien giftig. Contact met de huid moet worden vermeden.

Naamkaartje van de kruiskwal

Stam (phylum): Cnidaria (neteldieren)
Klasse (classis): Hydrozoa (hydroïdpoliepen)
Sub-klasse (subclassis): Hydromedusae (dwergkwallen)
Orde (ordo): Limnomedusae
Soort: Gonionemus vertens (Giftige kruiskwal)

Ivo Madder - (1999, herbewerkt: augustus 2001)

Bronnen: "Vriendenkring van het Noordzee-aquarium Oostende", "Zeeland Onderwater", "Het Grevelingen meer" (uitgave van Natuur & Techniek) en "Het duiken gebruiken" (uitgave van stichting Anemoon), Pacific Coast Pelagic Invertebrates (ISBN 0-930118-23-5).

Duikschool The SeaMasters vzw is aangesloten bij AVOS en NELOS.
NELOS is via BEFOS aangesloten bij CMAS.

Deze website komt het best tot zijn recht bij een resolutie van 1280 x 1024 pixels

Kwallen en ribkwallen

Andere kwallen van de Oosterschelde

De oorkwal (Aurelia aurita) en de zeepaddestoel of bloemkoolkwal (Rhizostoma pulmo) hebben geen tentakels en zijn voor de mens ongevaarlijk. De kompaskwal (Chrysarora hysoscella) kan al iets meer irriteren. De tentakels die deze kwal zo sierlijk maakt, zijn licht netelend en kunnen meer dan een meter lang worden. De blauwe haarkwal (Cyanea lamarckii) daarentegen is zo sterk netelend dat ze bij kustvissers de bijnaam "striemer, striemel of striebel" kreeg. De pijn kan erg lang aanhouden. Kenmerkend zijn de vele zeer dunne lange tentakels, in acht groepen aan de rand van de schotel. Gewoonlijk is de blauwe haarkwal, die tot 30 cm diameter groot kan worden, lichtblauw tot paarsachtig van kleur, maar witte en gele exemplaren kunnen voorkomen. De gele haarkwal (Cyanea capillata), die voor de leek erg lijkt op de blauwe haarkwal, netelt nog sterker. Bovendien is ze veel groter en haar kleur kan eveneens variëren van geel tot wit en zelfs steenrood. In de Zeeuwse wateren kunnen we ook tegen de zeewesp (Carubdea marsupialis) aanzwemmen. In tegenstelling tot bovenvermelde schijfkwallen (klasse Scyphozoa) behoort deze kwal tot de kubuskwallen (klasse Cubozoa), die er om bekend staan dat ze sterk netelen. In sommige streken komen kubuskwallen voor die dodelijk zijn voor de mens. Gelukkig is onze zeewesp niet dodelijk. Tot slot het lampenkapje (Aequorea forskalea), dat evenals de kruiskwal behoort tot de klasse van de hydroïdpoliepen.

Ribkwallen

De ribkwallen, waarvan we het meloenkwalletje en de zeedruif kunnen tegenkomen in de Oosterschelde, behoren niet tot de onderstam van de Medusozoa en nog minder tot de stam van de Cnidaria (neteldieren). Deze holtedieren hebben geen netelcellen en hoewel ze sterk op kwallen lijken behoren ze niet tot de stam van de neteldieren, maar tot de apparte stam van de ribkwallen.

Vroeger werden de neteldieren, samen met de ribkwallen (en uitzonderlijk ook - foutief - de sponzen) ondergebracht in de stam van de holtedieren. Deze indeling wordt niet meer gebruikt.

Ivo Madder